خوشحال خان خټك

دپوهانو په نظركي٫ عمري

دويمه برخه

له دې حقيقت څخه هيڅ كله سترګي نه شي پټېدلاي چي دڅلورو سوو كلو تيريدو څخه پس هم چي دژوند په هرميدان كښې كافي ترقي شوې ده تاريخ لا دخوشحال بابا په شان جامع همه ګير او نابغه شخصيت ترننه ونه ليدو٫ مذهب دي كه سياست ٫ طب دي كه ښكار ٫ توره ده كه قلم ٫ نظم دي كه نثر ٫ يو هم له خوشحال بابا څخه نه دي پاته شوي او عجيبه خو لاداده چي په هريو ميدان كښي وحيدالعصر اوبې مثاله وو

او هرڅه چي وايي دخپلې تجربې او مشاهدې په رنؤا كښې وايي اوس راځو دڅو مشهورو ليكوالو خيالاتو ته چي دخوشحال بابا په اړوند يې وړاندي كړي دي

ښاغلي دوست محمدخان كامل صيب په خپل كتاب ٬ خوشحال خان ٫ كي وايي چي ٫ دخان عليين مكان شاعري جامع ده دانساني فكر شايد چرته داسي اړخ نه وي چي ده يې په شاعرۍ كښې عكاسي نه وي كړې٫

ښآغلي ګل پاچا الفت ليكي ٫ خوشحال ديو مفكر او صاحب نظر شاعر په حيث دانفرادي او اجتماعي ژوند په مختليفو خواؤ او په ډيرو اجتماعي مسايلو كښې خپل افكار او نظريات څرګند كړي دي چي په ځينو كي دخپل عصر نه دير وړاندې دے او په ځينو خبروكي دخپل محيط او ماحول او دپښتني ذهن او عقايدو ډير ښه ترجمان دي ٫ ارواښآد عبدالحي حبيبي ليكي چي ٬ دخوشحال خان بابا شاعري دمعني او مضمون واړوپه لحاظ دموره جامعه ده چي موږ ورته دادب يو لوړ استاد اوپيشوا ويلئ شو دي په عشقي او بزمي اشعاروكي استاذدي پوخ فلسلفي دي او وطني اشعار يې داسي خواږه دي چي دپښتو دفطرت په خټه كي اخلي دي او دوطن مينه او محبت تري نه څرګنديږي ٫ دغه شان اخلاقي او اجتماعي اشعار يي هم ډير لوړدي او په زرمي او حماسي اشعاروكښې ددي په شان بل ويونكې هډوشته نه ٫ ښاغلي صديق الله رښتين ٫ په خپله مقاله ٫ دخوشحال پيژندګلو ٫ كښې ليكي چي ٫ خوشحال هيڅ ډول مضمون نه دي پري ايښي حقيقت يې له مجاز سره ونښلاوو ٫ عشقي ٫ بزمي ٫ اخلاقي ٫ وطني ٫ ملي ٫ فلسفي ٫ صوفيانه ٫ حماسي ٫ رزمي ٫ او نورهر راز مطالب يې دشعر په جامه كښې راونغښتل دهرچا دذوق دپاره يې دخپل شعر باغ وبڼ درنګارنګ ګلونو نه ډك كړ٫

ښاغلي سيد رسول رسا صيب په يوه خپله مقاله كي د٫ خوشحال خان اسلامي كردار ٫ كښې څه داسي ليكلي دي٫ دخوشحال خان خپل ژوند داسلامي اخلاقوپه مكمل طور عكاسي كوي ٫ دهغه ديوان داسلامي اخلاقو په عالمانه او شاعرانه طرز كښې مكمل تصوير دے ٫ مولانان عبدالمجيد افغاني ليكي ٫ديو سردار او شاعر نه علاوه هغه يو زبردست فلسفي او حكيم هم وو چي دخپل قوم ټولي خوبۍ او كمزورۍ ورته ښې معلومې وې٫

ښاغلي اميرحمزه شينواري خپله مقاله ٫ دخوشحال خان دفلسفي اوتصوفي اشعارو خوا كښې ليكي ٫ دخوشحال خان دعليين مكان دنوم اوريدو سره سم په ذهن كښې ديو داسي نابغه انسان تصور وبريښي كوم چي دانساني ژوند په هراړخ ځلاند او ژورنظر لري او بيا چي دهغه پر فن هم نظر وځغلول شي نو ظاهره شي چي خان دانساني ژوند دهرضروري او اهم اړخ عكاسي په ډېر ښه شان كړې ده داسې انسانان په نړۍ كښې كله كله پيداكيږي ٫

ښآغلي اجمل خټك په خپله مقاله كښې ٫ دخوشحال خان خټك دفكر او نظر نوي مطالعه ٫ كښې ليكي ٫ كه خوشحال بابا يو خوا زمانه بدلول غواړي او دزمانې له ربابه نوي نوي نغمي را وباسي نو بل خوا ددې جدت دپاره دعاګاني ٫ منتونه او تشې خبري كافي نه ګڼي دهمت او عمل درس وركوي بلكه خپله دننګ توره او دشعور قلم لاس كښې اخلي ميدان كښې ودريږي

دپښتنو ليكوالانو څخه علاوه داسي ډېر مستشرقين او خارجان هم شته چي دخوشحال خان بابا په اړوند چپ نه دي پاتي شوي له دغو نه دځينو اقوال رانقل كوو٫ ميجر راورټي په خپل كتاب كښې ليكي چي ٫ دخوشحال خان بابا شاعري لكه دمغرب دشاعرانو په شان دتنوع او مضامينو دفراوانۍ او ندرت يوه ښايسته ګلدسته او يوه لاثاني مرقع ده داسي مضمون نشته چي خوشحال خان ورباندې طبع ازمايي نه وي كړې٫ خوشحال خان خټك او دپښتو دانكشاف په تاريخ كښې دهغه مقام ٫ نومي مقاله كښې روسي ليكوال نيكولائ دوريانكوف ليكي چي ٫ دخوشحال خان خټك شاعري پر دې شاهدي وركوي چي دے دفارسي ٫ عربۍ ادب په اړوند ډير ښه پوه ووددې ژبو په سبكونو عروضو ٫ او بديعي صنعتونو باندې يې پوره تسلط لرلو په هغو ژبو كښې يې هم شعرونه ليكل ٫

سر اولف كيرو دخوشحال خان دنظمونو ترجمه كښې ليكي چي ٫ دخوشحال بابا شعرونه تراوسه پورې دپښتنو په زړونو او دماغونو نقش دي او دوي ورنه دملي غيرت الهام اخلي ٫ جارج مارګنسټرن خو خبره خلاصه كړې ده چي ٫ دنيمې پيړۍ نه راايسې زه دخوشحال خان خټك شعر لولم ٫ خوشحال حق لري چې ځان دپښتو ژبې فردوسي او سعدي بولي هغه خدمت چي ده دپښتو ژبې كړي دي هيچا په هيڅ وخت كښې نه دي كړي٫

راټولونكي

محمدعلي عمري

سهيلي پښتونخوا مسلم باغ